george berkeley

1. bütün mövcduatın yalnız şüurumuzda var olduğunu iddia edib, vahid substansiya kimi ruhları qəbul edən ingilis mütəffəkkiri. berkliyə görə, materiya yoxdur. hər şey şüurumuzda mövcuddur. yəni biz, bu dünyanı şüurumuzda yaratmışıq. məsələn, berkiyə görə qapı, pəncərə və s. kimi şeylər əslində yoxdur, biz bunu əslində şüurumuzda yaradırıq. onun fikrincə bir nəsnənin varlığı yalnız onun qavranılmasıyla mövcudluq tapa bilər. o deyirdi ki, varlığım qavranılmağımdadır. "insan idrakının prinsipləri haqqmda traktat" adlı əsərində filosof yazırdı ki, əslində mən toxunduğum, bilavasiyə müşahidə etdiyim şeylərin mövcudluğunu inkar etmirəm, mən sadəcə filosofların "uydurmuş" olduqıarı materiya anlayışı ilə razılaşmıram və birmənalı olaraq rədd edirəm. o şeylər mövcuddur ki, onlar hisslərimiz vasitəsilə qavranılır. məsələn, biz gilas yeyərkən, ona toxunur, hiss edir, və dadırıq. və o bizim üçün mövcudluq tapmış olur. materiyanın isə hiss üzvləri vasitəsilə qavranılmaq imkanları yoxdur və deməli belə bir şeyin varləğından söhbət gedə bilməz. berkli fəlsəfəsi sonralar müxtəlif filosoflar tərəfindən ciddi tənqid olunmuşdur. buna baxmayaraq o, fəlsəfi fikir tarixində bir iz buraxmağı bacarmışdır.

2. George Berkeley (1685–1753) irlandiyalı filosof və yepiskop idi. O, idealizm və immaterializm nəzəriyyələri ilə tanınırdı. Berklinin ən məşhur fikri “Esse est percipi” — yəni “var olmaq qavranılmaqdır” düşüncəsi idi. Ona görə insanın gördüyü bütün əşyalar əslində beynimizdə yaranan ideyalardan ibarətdir.

Berkli hesab edirdi ki, heç kim baxmadıqda və hiss etmədikdə əşyaların ayrıca maddi şəkildə mövcud olduğunu sübut etmək mümkün deyil. Yəni bizim “daş”, “ağac” və ya başqa cisimlər haqqında bildiklərimiz onların özləri deyil, zehnimizdəki təsvirləridir.

Bu fikir bir çox insan üçün qəribə görünürdü. Filosof Samuel Conson Berklinin nəzəriyyəsinə etiraz etmək üçün küçədə daşı təpikləyib “Bunu inkar edirəm!” demişdi. Amma Berkliyə görə bu, maddi dünyanın mövcudluğunu yox, sadəcə insanın müəyyən hisslər yaşadığını göstərirdi.

Berklinin nəzəriyyəsində əsas problem belə idi: heç kim baxmayanda əşyalar necə mövcud qalır? O buna dini cavab verirdi və inanırdı ki, Tanrı hər şeyi daim qavradığı üçün dünya yox olmur.

Berklinin düşüncələri dövründə çox mübahisə yaratsa da, sonradan fəlsəfə tarixinin ən təsirli nəzəriyyələrindən birinə çevrildi.

george berkeley

Yalnız deyilsən!